ट्रम्प, सी र पुटिनबीच आणविक जोखिमबारे दुर्लभ त्रिपक्षीय वार्ता, तर कुनै ठोस उपलब्धि हासिल भएन
ट्रम्प-सीको अघिल्लो सत्रमा प्रश्न सोधेपछि चिनियाँ अधिकारीहरूले ब्लूमबर्गकी एक रिपोर्टरलाई त्रिपक्षीय बैठकबाट रोके। र चिनियाँ टेलिभिजनले ट्रम्पलाई निद्रा लागेको भिडियो देखाएको थियो, जबकि ह्वाइट हाउसले ट्रम्पलाई सीलाई एस्केलेटर चढाउन मद्दत गरेको क्लिप पोस्ट गरेको थियो।
जोश बोक, मिसेल एल. प्राइस र ई. एडुआर्डो कास्टिलो, शेन्झेन, चीन (एपी)। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पका लागि अन्य दुई आणविक शक्ति राष्ट्रहरू—चीनका सी जिनपिङ र रुसका भ्लादिमिर पुटिन—सँगको भेटघाट एक कूटनीतिक विजय बन्ने अपेक्षा गरिएको थियो। यो भेटले अमेरिकाका दुई सबैभन्दा कडा प्रतिस्पर्धीहरूसँग ट्रम्पले वार्ता गर्न सक्छन् भन्ने कुराको प्रमाण दिने थियो।
बिहीबार चीनको प्राविधिक केन्द्र शेन्झेनस्थित एक भिल्लामा यी तीन नेताहरू भेट्नुअघि, अमेरिकी राष्ट्रपतिले सी र पुटिन दुवैलाई आफ्ना ‘मित्र’ भन्दै खुसी पार्ने प्रयास गरेका थिए। उनीहरूले युक्रेन र इरानका युद्धहरू तथा आणविक हतियार भण्डारबाट उत्पन्न हुने खतराहरू कसरी कम गर्ने भन्ने विषयमा छलफल गर्ने कार्यक्रम थियो।
तर, बन्द कोठाभित्र करिब ७० मिनेटको वार्तापछि, उनीहरू निकै सीमित एजेन्डामा मात्र सहमत भए। ती एजेन्डाहरूमा संयुक्त राष्ट्र संघमा सुधार गर्ने, जीवाश्म इन्धनको प्रशोधन बढाउने र अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतको पहुँचलाई सीमित गर्ने विषयहरू समावेश थिए।
जसलाई एउटा ऐतिहासिक त्रिपक्षीय भेटघाटका रूपमा प्रचार गरिएको थियो, अन्त्यमा त्यो केवल तस्बिर खिचाउने एउटा छोटो अवसरजस्तो मात्र देखियो। ट्रम्प हतारमा भिल्लाबाट निस्किए र सी तथा पुटिनसँगको भेटबारे पत्रकारहरूलाई केही नभनी ‘एयर फोर्स वन’ (अमेरिकी राष्ट्रपतिको विमान) मा चढेर गए।
भएका सहमतिहरू सामान्य प्रकृतिका थिए, तर त्रिपक्षीय वार्ताको सुरुवातमा व्यक्त गरिएका भनाइहरू भने निकै ठूला थिए।
ट्रम्पले भने, “हामी साँच्चै इतिहास रच्दै छौं। पृथ्वीमा आणविक हतियारहरूको संख्या कसरी घटाउने र ती हतियारहरू प्रयोग हुने जोखिमलाई कसरी कम गर्ने भन्ने विषयमा छलफल गर्न अमेरिका, रुस र चीन विशेष स्थितिमा छन्।”
यसअघि सीले यो भेटघाट “विश्व शान्ति प्रवर्द्धन” मा केन्द्रित हुने बताएका थिए। उता पुटिनले भने, “अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति कायम राख्न यी देशहरूको संयुक्त जिम्मेवारी छ।”
भेटपछि सीले यसलाई सकारात्मक, रचनात्मक र फलदायी बताए, जबकि पुटिनले त्रिपक्षीय वार्ता खुला र स्पष्ट रहेको बताउँदै यस ढाँचालाई “उपयोगी र सारपूर्ण” भने।
भेटघाटको ‘तस्बिर’ (बाहिरी देखावटीपन) भन्दा त्यसको ‘सार’ (वास्तविक विषयवस्तु) बढी महत्त्वपूर्ण छ कि छैन भन्ने प्रश्नको जवाफमा उनले भने, “यो एक गम्भीर सहयोगात्मक कार्य हो।”
रुस र संयुक्त राज्य अमेरिकाबीचको अन्तिम आणविक हतियार सम्झौता, जसलाई ‘न्यु स्टार्ट’ भनिन्छ, फेब्रुअरीमा समाप्त भयो। ट्रम्पले चीनलाई समेत समेट्ने गरी “नयाँ, परिष्कृत र आधुनिक” सम्झौता चाहेको बताएका छन्। तर, चीनसँग यस्तो सीमा स्वीकार गर्नुपर्ने खासै कारण देखिँदैन; किनकि चीनसँग ६०० भन्दा बढी आणविक वारहेडहरू छन्, जुन अमेरिका र रुस प्रत्येकसँग रहेका ५,००० भन्दा बढी वारहेडहरूको तुलनामा निकै कम हो।
‘आर्म्स कन्ट्रोल एसोसिएसन’का कार्यकारी निर्देशक ड्यारिल किम्बालका अनुसार, यो भेटघाटले कम्तीमा एउटा यस्तो प्रक्रियाको थालनी गर्न सक्छ, जसले भविष्यमा आणविक हतियार कटौतीका लागि निरन्तर वार्ताको वातावरण तयार पार्न सकोस्।
किम्बालले भने, “हामीलाई सी, पुटिन र ट्रम्पबीच केवल कूटनीतिक नाटक वा तस्बिर खिचाउने अवसरभन्दा बढी केही चाहिएको छ। अनि, एउटै भेटघाटबाट कुनै ठूलो वा नाटकीय उपलब्धि हासिल हुने सम्भावना कमै छ।”
यी नेताहरूले इरान र व्यापारका विषयमा पनि कुराकानी गरे।
यसअघि अमेरिकी राष्ट्रपतिले सी जिनपिङसँग छुट्टै द्विपक्षीय वार्ता गरेका थिए; यो वर्ष उनीहरूबीच भएको यो तेस्रो महत्त्वपूर्ण भेट थियो।
ट्रम्पले बताएअनुसार, ‘स्ट्रेट अफ हर्मुज’ भएर तेलको निर्वाध आपूर्ति हुनुमा उनीहरू दुवैको साझा चासो छ। मध्यपूर्वबाट तेल ढुवानीका लागि यो एक प्रमुख जलमार्ग हो, जुन इरानसँग सम्बन्धित द्वन्द्वका क्रममा भएका आक्रमणहरूका कारण पटक-पटक बन्द भएको थियो। ट्रम्पले सीलाई अमेरिकाबाट थप कृषि उपजहरू खरिद गर्न आग्रह गर्ने संकेत पनि गरे।
सीले ट्रम्पको कार्यकालमा अमेरिका र चीनबीचको सम्बन्ध “सामान्यतया स्थिर र सुधारोन्मुख” रहेको बताए। चिनियाँ सरकारी समाचार संस्था ‘सिन्ह्वा’का अनुसार, सीले ट्रम्पसँग ताइवानको विषयमा छलफल गरे र दुई मुलुकबीच आर्थिक तथा व्यापारिक मुद्दाहरूमा सञ्चार (सम्वाद) सुधार्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याए।
ट्रम्पले पुटिनसँग पनि छुट्टै भेटवार्ता गर्ने तालिका थपे। गत वर्ष अलास्कामा भएको वार्तामा रुस-युक्रेन द्वन्द्वबारे कुनै सम्झौता हुन नसकेपछि, यी दुई नेताबीच भएको यो पहिलो भेट हो।
पुटिनलाई “मेरा मित्र” भन्दै सम्बोधन गरेका ट्रम्पले भने, “यसबाट निकै राम्रा नतिजाहरू निस्कन सक्छन् — वा कम्तीमा त्यसको सुरुवात त हुन सक्छ।”
ट्रम्पले बारम्बार पुटिनसँगको आफ्नो राम्रो सम्बन्धबारे चर्चा गर्दै आएका छन्, जबकि हालैका दिनमा अमेरिका र युक्रेनबीचको सम्बन्ध भने निकै खस्किएको देखिन्छ। ट्रम्पले रुसमाथि नयाँ प्रतिबन्ध लगाउने प्रस्ताव अस्वीकार गरे, यता युद्धका बेला युक्रेनका ड्रोनहरूका लागि आवश्यक स्याटेलाइट सहयोगमा अवरोध आउँदा युक्रेनलाई ठूलो धक्का लाग्यो।
आफ्नो त्रिपक्षीय भेटवार्ता पछि, तीनै जना नेताहरूले अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतले आफ्नो क्षेत्राधिकार नाघेको भन्दै आलोचना गरे। उनीहरूले सरकारी अधिकारीहरूलाई यस्तो अदालतको अभियोजनबाट उन्मुक्ति प्राप्त हुनुपर्ने तर्क गरे। पुटिन यस अदालतको खोजी सूचीमा छन्। अर्कोतर्फ, अमेरिका र इजरायललगायत उसका सहयोगी राष्ट्रहरूमाथि भइरहेको अनुसन्धानका कारण, ट्रम्प प्रशासनले उक्त अदालतलाई नै विघटन गर्ने अभियान स्वरूप अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतका अधिकारीहरू र स्वयं संस्थामाथि नै प्रतिबन्ध लगाएको छ।
ट्रम्प आफ्ना सम्बन्धहरूका बारेमा निकै गर्व गर्छन्, तर सी र पुटिनबीचको सम्बन्ध भने अझ बलियो छ।
यस भेटवार्तामा अमेरिकी राष्ट्रपतिको महत्त्वाकांक्षाले ‘महाशक्ति राजनीति’को त्यो युगको झल्को दिन्थ्यो, जतिबेला धनी र शक्तिशाली राष्ट्रहरू आफूभन्दा साना वा कमजोर ठानिएका राष्ट्रहरूको भाग्य निर्धारण गर्ने अधिकार आफूमा भएको ठान्थे। ट्रम्पले युक्रेनलाई—वा जर्मनी, फ्रान्स, बेलायत, जापान र दक्षिण कोरियाजस्ता ती सहयोगी राष्ट्रहरूलाई समेत सहभागी नगराई चीन र रुससँग वार्ता गरिरहेका थिए, जसको स्वार्थ पनि यस्ता वार्ताहरूको नतिजासँग जोडिएको हुन्छ।
ट्रम्प लामो समयदेखि यो विश्वास राख्दै आएका छन् कि व्यक्तिगत सम्बन्ध गाँस्न सक्ने उनको क्षमताले उनलाई कूटनीतिक रूपमा फाइदा पुर्याउँछ। बुधबार, सी जिनपिङले मित्रताको एक प्रतीकात्मक सन्देश दिँदै विमानस्थलको धावनमार्ग सम्म पुगेर अमेरिकी राष्ट्रपतिको विमान ‘एयर फोर्स वान’ लाई स्वागत गरे; यो एक असामान्य कदम थियो। भेटका क्रममा दुई नेताले हात मिलाउने क्रमलाई एक हातले अँगालो हाल्ने शैलीमा परिणत गरे।
तर, अमेरिकी राष्ट्रपतिले यी दुई अधिनायकवादी नेताहरूको जतिसुकै प्रशंसा गरे पनि, सी र पुटिनबीच साझा स्वार्थमा आधारित जुन गहिरो सम्बन्ध छ, ट्रम्पको उनीहरूसँग त्यस्तो सम्बन्ध देखिँदैन।
बुधबार ‘एसिया-प्रशान्त आर्थिक सहयोग’ (एपेक) शिखर सम्मेलनमा, सी जिनपिङले पुटिनलाई “मेरा पुराना मित्र” भन्दै स्वागत गरे। जवाफमा रुसी नेताले पनि सीलाई “मेरा प्रिय मित्र” भनेर सम्बोधन गरे। सन् २०२२ मा रुसले युक्रेनमाथि आक्रमण गरेपछि चीनले रुसलाई आर्थिक सहयोग पुर्याउँदै आएको छ। अमेरिका र उसका सहयोगी राष्ट्रहरूले नयाँ प्रतिबन्धहरू लगाउँदा, चीनले पुटिनका लागि आर्थिक जीवनरेखाको काम गरेको छ।
यसको विपरीत, सेप्टेम्बरमा जब सी ह्वाइट हाउसको राजकीय भ्रमणमा गए, उनी ट्रम्पसँग धेरै संयमी थिए, उनले भने कि उनीहरूले “व्यक्तिगत सम्बन्ध बनाएका छन् र सम्पर्कमा रहे”। ट्रम्प र सीले यस वर्ष डिसेम्बरमा फ्लोरिडामा हुने जी २० शिखर सम्मेलनमा अर्को भेटघाटको योजना बनाएका छन्।
ट्रम्पले सीको प्रशंसा गरे पनि बिहीबार अमेरिका-चीन सम्बन्धमा घर्षणका संकेतहरू पनि देखिए।
ट्रम्प-सीको अघिल्लो सत्रमा प्रश्न सोधेपछि चिनियाँ अधिकारीहरूले ब्लूमबर्गकी एक रिपोर्टरलाई त्रिपक्षीय बैठकबाट रोके। र चिनियाँ टेलिभिजनले ट्रम्पलाई निद्रा लागेको भिडियो देखाएको थियो, जबकि ह्वाइट हाउसले ट्रम्पलाई सीलाई एस्केलेटर चढाउन मद्दत गरेको क्लिप पोस्ट गरेको थियो।