नेपालसँगको सीमा क्षेत्रमा आएको बाढीपछि चीनको सूचनामा कडा नियन्त्रण

हुइझोङ वु, बैंकक (एपी)। चीन-नेपाल सीमा क्षेत्रमा आएको विनाशकारी आकस्मिक बाढीले सयौंको ज्यान लिएको र हजारौंलाई बेपत्ता बनाएको एक साताभन्दा बढी समय बितिसकेको छ — तर चिनियाँ पक्षतर्फका पीडितहरूबारे भने लगभग कुनै जानकारी बाहिर आएको छैन।

दुवै देशमा गरी १,००० भन्दा बढीको ज्यान लिने र ४,५०० भन्दा बढीलाई बेपत्ता बनाउने यस विपद्ले विपद् सम्बन्धी सूचनामा चीनको कडा नियन्त्रण तथा घटनाबारे के भन्ने वा नभन्ने भन्ने विषयमा उसले गर्ने नियन्त्रणको प्रयासलाई फेरि एकपटक उजागर गरेको छ।

मृतक संख्या केही दिनको अन्तरालमा मात्र अद्यावधिक गरिन्छ र विपद्ग्रस्त क्षेत्रमा पहुँच केवल उच्च-स्तरीय सरकारी सञ्चारमाध्यमलाई मात्र दिइएको छ। यी सञ्चारमाध्यमले बेपत्ता व्यक्ति वा तिनका आफन्तको नाम वा अनुहार देखाउनुको सट्टा राहत सामग्री वितरण वा उद्धार कार्यमा खटिएका कुकुरहरूको भिडियो प्रसारण गर्नमा जोड दिएका छन्।

यसैबीच, चीनभरि कम्तीमा १० जनालाई सरकारी आधिकारिक विवरणमाथि प्रश्न उठाउने खालका सामाजिक सञ्जाल पोस्टहरूका कारण हिरासतमा लिइएको वा जरिवाना गरिएको छ।

यो अवस्था सीमाको नेपाली पक्षभन्दा बिल्कुलै फरक छ, जहाँ अधिकारीहरूले मृतक र बेपत्ता व्यक्तिहरूको सूची नियमित रूपमा अद्यावधिक गरेका छन् भने पत्रकार र सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरूले विपद्को घटनाक्रम र उद्धार तथा राहत प्रयासहरूको विवरण सार्वजनिक गरिरहेका छन्।

शोकमा डुबेका परिवारहरू सार्वजनिक रूपमा देखिएका छन्, जसले हराएका व्यक्तिहरूको पहिचान र कथालाई उजागर गरेका छन्; मानिसहरूले सांकेतिक अन्त्येष्टि गरेका छन् वा आफ्ना प्रियजनको खोजीमा आफैं निस्किएका छन्।

आइतबारको अद्यावधिकपछि चीनले बुधबारसम्म नयाँ तथ्याङ्क सार्वजनिक गरेन। बुधबार उसले तिब्बतमा २१ जनाको मृत्यु भएको र ५४१ जना बेपत्ता भएको जानकारी दियो, जसमा २३ देशका २६१ विदेशी नागरिक पनि समावेश थिए। शुक्रबार अबेर उसले मृतक संख्या बढाएर ३१ पुर्‍यायो र ५३१ जना अझै बेपत्ता रहेको जनायो।

नेपालले विपद्ग्रस्त क्षेत्रमा नजिकबाट समाचार संकलन गर्न अनुमति दिएको छ

नेपाल सरकारले उद्धार प्रयासहरूबारे निरन्तर जानकारी सार्वजनिक गर्दै आएको छ, जसमा उद्धार गरिएका व्यक्तिहरूको नाम समावेश भएको वेबसाइटको निर्माण पनि समावेश छ। सेनाले हेलिकप्टरमार्फत गरिएको उद्धार तथा जलविद्युत आयोजनाका सुरुङबाट पूरै हिलोले लतपतिएका मानिसहरूलाई बाहिर निकालिएको दृश्यहरू सार्वजनिक गरेको छ।

नेपालले उद्धार गरिएका व्यक्तिहरूबारे लगभग दैनिक जानकारी साझा गर्दै आएको छ र स्वदेशी तथा विदेशी पत्रकारहरूलाई उक्त क्षेत्रबाट समाचार संकलन गर्न अनुमति दिएको छ।

पत्रकारहरू विपद्ग्रस्त क्षेत्रहरूको स्थलगत भ्रमण गर्न सक्षम भएका छन्। नेपाल सरकारले पत्रकारहरूले परिचयपत्र वा आधिकारिक मान्यता पेश गर्नुपर्ने जस्ता केही प्रतिबन्धहरू लागू गरे तापनि, अन्ततः उनीहरूलाई उद्धार गरिएका जीवित व्यक्तिहरूलाई अस्थायी रूपमा राखिएका सहायता शिविरहरू जस्ता सरकारी स्थलहरूबाट समाचार संकलन गर्न तथा सामूहिक अन्त्येष्टि स्थलहरूको अवलोकन गर्न अनुमति दिइयो।

चीनको विपद्ग्रस्त क्षेत्रमा सरकारी सञ्चारमाध्यमलाई मात्र पहुँच

यसको विपरीत, चीनमा सिन्ह्वा न्युज र सीसीटीभी जस्ता दुई सरकारी सञ्चारमाध्यमका केही पत्रकारहरू बाहेक अन्यका लागि पहुँच सीमित थियो।

विपद्को घटनालगत्तै ‘एसोसिएटेड प्रेस’ले प्रभावित क्षेत्रमा जाने अनुमति मागेको थियो, तर उसलाई त्यहाँ जाने अनुमति दिइएन।

चीनले प्रायः विपद् सम्बन्धी सूचनाहरू नियन्त्रण गर्ने प्रयास गर्छ, तर कडा नियन्त्रण रहेको तिब्बत क्षेत्रमा सूचनाको प्रवाह विशेष रूपमा सीमित पारिएको छ।

तिब्बत चीनको एक स्वायत्त क्षेत्र हो, जहाँ सन् १९५१ मा चीनले आफ्नो नियन्त्रण कायम गरेयता विरोध प्रदर्शन, अशान्ति र सरकारी दमनका शृङ्खलाहरू चलिरहेका छन्। हाल यो क्षेत्र केन्द्रीय सरकारको व्यापक लगानी र गरिबी निवारण प्रयासहरूको केन्द्रबिन्दु बनेको छ। यहाँ सञ्चारमाध्यममाथि पनि कडा निगरानी र प्रतिबन्ध लगाइएको छ, जसले गर्दा तिब्बतीहरूलाई चीनबाहिरका मानिसहरूसँग स्वतन्त्र रूपमा कुराकानी गर्न कठिनाइ हुन्छ। तिब्बतको यात्रा गर्न सबै विदेशीहरू, विशेष गरी पत्रकारहरूका लागि विशेष सरकारी अनुमति आवश्यक पर्छ; चीनमा काम गर्नका लागि पूर्ण मान्यता प्राप्त भए पनि यो नियम लागू हुन्छ।

सीसीटीभीले विपद् राहतका लागि राष्ट्रपति सी जिनपिङले दिएका निर्देशनहरूलाई प्राथमिकता दिँदै सरकारी प्रतिक्रियामा ध्यान केन्द्रित गरेको छ। साथै, यसले उद्धारकर्ताहरू ड्रोनमार्फत पुगेका वा डोरीको सहायताले झुन्डिएका दृश्यहरू, वा आफन्त गुमाएका परिवारका सदस्यलाई प्रहरीले सान्त्वना दिइरहेका दृश्यहरू जस्ता वीरतापूर्ण कार्यहरूलाई उजागर गर्ने सामग्रीहरू प्रसारण गरेको छ। सिन्ह्वा न्युजले विपद्बारे आधिकारिक प्रतिवेदनहरू र हिमनदी तालहरूको विज्ञानसम्बन्धी प्राविधिक जानकारीहरू सार्वजनिक गरेको छ।

ह्युमन राइट्स वाचका अनुसार, केही चिनियाँ पत्रकारहरूलाई मृतक वा बेपत्ता व्यक्तिहरूका परिवारका सदस्यहरूसँग अन्तर्वार्ता नलिने र केवल सिन्ह्वाका सामग्रीहरू मात्र प्रयोग गर्ने निर्देशन दिइएको छ।

आधिकारिक मृतक संख्यामाथि शंका गर्नेहरूलाई चीनले कारबाही गर्‍यो

यसैबीच, आधिकारिक विवरणमाथि शंका व्यक्त गर्ने व्यक्तिहरूलाई कारबाही गर्ने आफ्ना प्रयासहरूबारे चीनले प्रचारप्रसार गरेको छ।

सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूले तिब्बती साइबर प्रहरीको एउटा प्रतिवेदन व्यापक रूपमा सार्वजनिक गरेका छन्। यसमा चीनभरि प्रहरीले विपद्बारे “अनलाइनमा अफवाह फैलाएको” आरोपमा मानिसहरूलाई कारबाही गरेका १० वटा घटनाहरूको विवरण छ।

यसमा सरकारी तवरले सार्वजनिक गरिएको मृतकको संख्यामाथि प्रश्न उठाउने जस्ता कार्यहरू समावेश हुन सक्छन्; उदाहरणका लागि, एउटा पोस्टमा यस्तो लेखिएको थियो: “यो स्पष्ट छ कि कम्तीमा १,००० मानिसहरू बगेका थिए, तर सरकारी प्रतिवेदनमा भने केवल तीन जनाको मृत्यु भएको र २६५ जना बेपत्ता भएको उल्लेख छ।”

कारबाहीस्वरूप प्रहरीले पाँचदेखि १० दिनसम्म हिरासतमा राख्ने र कतिपय अवस्थामा १५० डलर जरिवाना गर्ने जस्ता सजायहरू दिइएको थियो।

ठूला विपद्हरूमा मृतकको संख्यासम्बन्धी पूर्ण जानकारी सार्वजनिक गर्न चीनले प्रायः ढिलाइ गर्ने गर्छ। जुलाईको सुरुमा दक्षिण-पश्चिमी प्रान्त गुआङसीमा आएको आँधी (टाइफून) र त्यसपछिको भीषण बाढीपछि, सरकारले एक महिनाभन्दा बढी समयपछि मात्र मृतकको आधिकारिक संख्या ३९ बाट बढाएर १५९ पुर्‍याएको थियो।

सरकारले बाढीका कारण ज्यान गुमाउनेहरूको संख्या पटक-पटक बढाएको छ; पछिल्लो पटक शुक्रबार यो संख्या ३१ पुर्‍याइएको छ।

विदेशमा सञ्चालित चिनियाँ समुदायका साना सञ्चारमाध्यमहरूमा पीडितका परिवारका आवाजहरू सुन्न पाइन्छ।

बेपत्ता भएका केही व्यक्तिहरूका आफन्तहरूले चिनियाँ नियन्त्रणभन्दा बाहिर रहेका सीमित माध्यमहरू मार्फत सार्वजनिक रूपमा आफ्ना कुरा राखेका छन्।

निर्वासनमा रहेर सञ्चालन भइरहेको स्वतन्त्र चिनियाँ सञ्चारमाध्यम ‘एक्वेरियन’ले बेपत्ता चिनियाँ पीडितका परिवारका सदस्यहरूसँग अन्तर्वार्ता लिएको छ। यसमा सीमाको नेपाली भू-भागमा चीनको सहयोगमा सञ्चालित राजमार्ग परियोजनामा ​​कार्यरत युवा पेङ गुआङमिङका परिवारका सदस्यहरू पनि समावेश छन्। बाढी आउनु करिब १० मिनेटअघि पेङले आफ्ना एक सहकर्मीसँग अन्तिम पटक सम्पर्क गरेका थिए।

बेपत्ता हुने अर्की व्यक्ति हे होङरोङ हुन्। चिनियाँ सामाजिक सञ्जालका पोस्टहरू ‘एक्स’मा सेयर गर्दै आएको ‘फ्याट प्यारट’ नामक ‘एक्स’ खाताका अनुसार उनी बेपत्ता भएकी हुन्। उक्त खाता सञ्चालकले अन्तर्वार्ता दिन अस्वीकार गरे पनि ‘हे’का परिवार र एक साथीसँग सम्पर्कमा रहेको बताए।

उनी अन्तिम पटक सीमाको नेपाली भू-भागमा हरियो ब्याकप्याक बोकेर चीनतर्फ फर्कने प्रतीक्षा गरिरहेको अवस्थामा देखिएकी थिइन्। उनले आफूलाई तिब्बतको ल्हासा सम्म पुर्‍याउन एक चालकलाई भाडामा लिएकी थिइन्। उनको परिवारले ‘एक्स’ मा उनको तस्बिर सार्वजनिक गरेर उनको अवस्थाबारे जानकारी दिन सक्ने कोही व्यक्ति भेटिने आशा गरिरहेको छ।