‘स्वदेशमै श्रमको मूल्य र सम्मान नपाउँदा विदेशिन बाध्य’

मधु शाही, काठमाडौँ। दुबई प्रस्थान गर्न लाग्नुभएका ध्रुव विशाललाई स्वदेशमै श्रम गर्ने मन थियो । त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा भेटिनुभएका दाङ घोराहीका ३७ वर्षीय विशालले काठमाडौँमा फोहर उठाउनेदेखि होटलमा वेटरको कामसमेत गर्नुभयो । तर, ती सबै ठाउँमा उहाँले काम अनुसारको उचित पारिश्रमिक र समयमा तलब पाउनुभएन । उहाँले भन्नुभयो, “परिश्रमको मूल्य नै पाइएन, त्यही भएर विदेशिन लागेको हुँ ।”

धनकुटाका गुञ्जन तामाङ मनोरञ्जन क्षेत्रमा काम गर्नुहुन्छ । उहाँले यस क्षेत्रमा काम गर्न थाल्नुभएको नौ महिना भयो । उचित पारिश्रमिक नपाउने, काममा साहुको अपमानजनक व्यवहारले गर्दा उहाँले नौ महिनामै चार ठाउँमा काम गर्नुपरेको गुनासो गर्नुभयो । “तलबै नदिएपछि के बसिरहनु”, उहाँले भन्नुभयो, “मनोरञ्जन क्षेत्रमा हामीलाई साहु, ग्राहक देखि छिमेकीले समेत अपमान गर्छन् ।” रोजगारको स्थायित्व नहुँदा उहाँले पनि वैदेशिक रोजगारीमा जान राहदानी बनाइसकेको बताउनुभयो ।

वैदेशिक रोजगार विभागको तथ्याङ्क अनुसार पछिल्लो एक महिनामा ६२ हजार २६५ जना वैदेशिक रोजगारमा गएका छन् । श्रमिकले स्वदेशमा श्रम नपाउनु र श्रमको उचित सम्मान नहुँदा विदेशिन बाध्य भएको श्रम अधिकारकर्मी नवीनकुमारको धारणा छ । जिफन्टको अध्ययन अनुसार नेपालमा हालसम्म एक करोड ३० लाख बढी श्रमिक छन्  । यद्यपि यी श्रमिकका शारीरिक, मानसिक, सामाजिक सुरक्षा भने अझै व्यवस्थित हुनसकेको छैन । “न्यूनतम ज्याला नपाएका, समान जाला नपाएका श्रमिकको अवस्था अझै उस्तै छ”, उहाँले भन्नुभयो, “जसले गर्दा युवा पुस्तामा वितृष्णाका कारण श्रमकै लागि विदेशिने गरेका छन् ।”

राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयको पछिल्लो प्रतिवेदन अनुसार नेपालमा युवा बेरोजगार दर १२।७ प्रतिशत  छ । त्यसमा पनि १५ वर्षदेखि २५ वर्ष उमेर समूहका युवा बेरोजगार बढी छन् । सो तथ्याङ्क अनुसार श्रम बजारमा ३७।५ प्रतिशतमात्रै सहभागी छन् ।

नेपालको संविधानको धारा २३ ले रोजगारीको हकलाई मौलिक हकका रूपमा समावेश गरेको छ । सोही हकको कार्यान्व्यन गर्न रोजगारीको हकसम्बन्धी ऐन, २०७५ जारी गरेको छ । सरकारले आर्थिक वर्ष २०७५-७६ को नीति तथा कार्यक्रम र बजेटमार्फत सार्वजनिक विकास निर्माणका कार्यहरूमा रोजगारीका अवसर सृजना गरी आगामी पाँच वर्षमा कुनै पनि नेपाली नागरिकले बाध्यतावशः वैदेशिक रोजगारीमा जानुपर्ने अवस्थाको अन्त्य गर्ने घोषणा पनि गरेको थियो । तर त्यो घोषणा कार्यान्वयन हुन सकेन ।

श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालयले २०८१ वैशाखदेखि स्वदेशमा रोजगार सृजना गर्ने हेतुले ‘श्रम संसार प्रणाली’का रूपमा डिजिटल एप सञ्चालन गरेको छ । उक्त एपमार्फत रोजगारी खोज्नेको सङ्ख्या ९६ हजार ९७३ रहेका छन् । तर रोजगारी पाउनेको सङ्ख्या भने जम्मा नौ जनामात्र देखिन्छ ।

सो एपबाट जागिर खोज्दा ‘इन्ट्री’ गर्ने तर, पाइसकेपछि पाएको सूचना अभिलेख नगर्ने भएकाले जागिर पाउनेको तथ्याङ्क कम देखिएको मन्त्रालयका इन्जिनियर इन्द्रनारायण यादवले बताउनुभयो । “रोजगारको अभाव छैन, खोजी गर्न सके श्रम संसार प्रणालीले सजिलो बताएको छ”, उहाँले भन्नुभयो । रासस