निर्देशक राहुल सांकृत्यानले फिल्म ‘रणबाली’ मार्फत हिंसा र द्वन्दको पुन: प्रयोग

मुम्बई। इतिहासको कुनै अंशलाई पूर्ण लम्बाइको चलचित्रमा रूपान्तरण गर्नु, जसले दर्शकलाई शिक्षित गर्नुका साथै बाँधिराख्न पनि सकोस्, कहिल्यै सजिलो काम होइन; अझ विशेष गरी जब यसको विषयवस्तुले विनाशकारी स्तरको मानवीय पीडालाई समेट्छ। यसमा मुख्य चुनौती भनेको विगतका भयावह घटनाहरूलाई पुनः सिर्जना गर्नु हो, र साथै यो सुनिश्चित गर्नु हो कि उक्त त्रासदीको केन्द्रमा रहेका मानवीय कथाहरू चलचित्र सकिएपछि पनि दर्शकको मनमा गहिरो छाप छोड्न सकून्।

निर्देशक राहुल सांकृत्यानले ‘रणबाली’ मार्फत यस्तै प्रयास गरेका छन्। यो सन् १८७६–७८ को ‘मद्रासको भीषण अनिकाल’को पृष्ठभूमिमा आधारित एक ऐतिहासिक ‘एक्सन ड्रामा’ हो। विजय देवरकोन्डाले ‘रणबाली’ को र रश्मिका मन्दानाले उनकी श्रीमती ‘जयाम्मा’ को भूमिका निर्वाह गरेको यस चलचित्रले औपनिवेशिक शोषण र कसरी एक व्यक्ति जनताको उद्धारक बन्छ भन्ने कथा प्रस्तुत गर्दछ।

‘मद्रासको भीषण अनिकाल’ औपनिवेशिक भारतको सबैभन्दा भयानक अनिकालहरूमध्ये एक थियो। खडेरी, बालीनाली नष्ट हुनु र औपनिवेशिक आर्थिक नीतिहरूका कारण व्यापक भोकमरी फैलिँदा यसले मद्रास प्रेसिडेन्सी, मैसुर र दक्कनका ठूला भूभागहरूलाई प्रभावित पारेको थियो। चरम भोकमरी र रोगव्याधिको कारण हजारौं मानिसहरूको मृत्यु भयो, र यस संकटप्रति बेलायती प्रशासकहरूको प्रतिक्रिया पूर्णतया असफल साबित भयो। ‘रणबाली’ ले यही विनाशकारी कालखण्डलाई उजागर गर्दै बेलायती औपनिवेशिक शासनको क्रूरतालाई चित्रण गर्दछ—जसमा भारतका मानिसहरू बाँच्नका लागि संघर्ष गरिरहँदा यहाँको अन्नबाली अन्यत्र पठाइनु (निर्यात गरिनु) जस्ता घटनाहरू समावेश छन्।

यही परिस्थितिमा योद्धा सिंगनामला बोब्बिली रणबाली (विजय देवरकोन्डा) ले बेलायती दमनकारीहरू, विशेष गरी कमिस्नर हेक्टर (आर्नोल्ड भोस्लो) विरुद्ध आवाज उठाउँछन्। कमिस्नर हेक्टरले बेलायती राजदरबारको कृपा प्राप्त गर्नका लागि भारतमा मानिसहरू भोकले मरिरहँदा पनि सकेसम्म धेरै खाद्यान्न बाहिर निर्यात गर्ने जिम्मा आफैं लिएका हुन्छन्। निर्देशकले देखाएअनुसार, यही शोषणले गर्दा रणबालीको नेतृत्वमा विद्रोह सुरु हुन्छ, जसले उनलाई न्यायका लागि हुने ठूलो संघर्षको केन्द्रबिन्दुमा उभ्याउँछ।

निर्देशक राहुल सांकृत्यानको पटकथा कमजोर छ; यसको कथावाचन निकै सुस्त छ, गतिमा एकरूपता छैन, र औपनिवेशिक कालखण्डमा आधारित अन्य ऐतिहासिक चलचित्रहरूको तुलनामा यसले दर्शकलाई कुनै नयाँपन दिँदैन। ‘मद्रासको महादुर्भिक्ष’लाई पृष्ठभूमि बनाइनु रोचक पक्ष हो, किनकि पटकथाले आक्रोश, अस्तित्व रक्षा र विद्रोहका विषयहरू समेट्छ। तर, अन्ततः कथाको मुख्य केन्द्रबिन्दु ‘रणबाली’ को वीरता र अंग्रेजहरूको बारम्बार दोहोरिने क्रूरतामा मात्र सीमित हुन पुग्छ। निर्देशकले यस ऐतिहासिक चलचित्रमा भव्यता ल्याएका छन्, तर जनताको पीडालाई जीवन्त बनाउन आवश्यक पर्ने भावनात्मक गहिराइ भने खासै प्रभावकारी देखिँदैन।

यसबाहेक, चलचित्रमा देखाइएको अत्यधिक हिंसा र विचलित पार्ने दृश्यहरूले यसलाई हृदयस्पर्शी बनाउनुको साटो झन् कष्टकर बनाएका छन्। उदाहरणका लागि, भोकमरीले ज्यान गुमाएका मानिसहरूको मृत्युलाई चलचित्रमा (अनावश्यक रूपमा) निकै स्पष्ट र पीडादायी विवरणका साथ देखाइएको छ। यस्ता दृश्यहरूले अनिकालको भयावहता त दर्शाउँछन्, तर अलि बढी संवेदनशील ढंगले प्रस्तुत गरिएको भए दर्शकहरू पीडितहरूसँग भावनात्मक रूपमा जोडिन सक्थे र उनीहरूको पीडाको गम्भीरता अझ राम्ररी बुझ्न सक्थे। चलचित्रको उत्तरार्धमा ‘जयाम्मा’ सँग जोडिएका केही दृश्यहरू पनि निकै विचलित पार्ने खालका छन्। सायद यस्ता दृश्यहरू मार्फत दर्शकलाई झट्का दिने वा चकित पार्ने उद्देश्य राखिएको थियो—र त्यसमा चलचित्र सफल पनि हुन्छ—तर दुर्भाग्यवश, यसले दर्शकलाई कथासँग आत्मीय रूपमा जोड्न भने सक्दैन।

रणबाली, त्यहाँका जनता र औपनिवेशिक शासकहरूबीचको द्वन्द्वका दृश्यहरूमा पनि अत्यधिक हिंसा देखाइएको छ। यस्ता दृश्यहरू सायद तत्कालीन शासन व्यवस्थाको क्रूरता र विद्रोहको तीव्रता देखाउन राखिएका होलान्, तर बारम्बार दोहोरिँदा यिनले प्रभाव पार्नुको साटो दर्शकलाई संवेदनाहीन बनाउँछन्। चलचित्रको पहिलो भाग दोस्रो भागको तुलनामा राम्रो छ, किनकि यसले ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र मुख्य द्वन्द्वलाई स्थापित गर्छ। दोस्रो भाग भने रणबाली र अंग्रेजहरूबीचको बारम्बारको भिडन्तमा मात्र केन्द्रित छ, जसले गर्दा यो निकै झर्कोलाग्दो बन्न पुग्छ। चलचित्र सकिँदासम्म दर्शक थाकिसकेका हुन्छन्, र यस प्रक्रियामा मानवीय त्रासदी ओझेलमा पर्छ।

विजय देवरकोन्डाले हालैका वर्षहरूमा कुनै ठूलो हिट फिल्म दिएका छैनन् र उनले ‘रणबाली’मा आफूलाई पूर्ण रूपमा समर्पित गरेका छन्। यद्यपि, प्रश्न उठ्छ कि के यो मोडमा उनीहरूका लागि यो सही भूमिका थियो? ‘अर्जुन रेड्डी’ स्टारले अंग्रेजहरूसँग लड्ने योद्धाका लागि आवश्यक शारीरिक बनावट र तीव्रता त प्रस्तुत गरेका छन्, तर पात्रलाई अझ गहिरो भावनात्मक गहिराइ र सूक्ष्मताको आवश्यकता थियो जसले दर्शकमा अमिट छाप छोड्न सकोस्; पटकथामा यसको अभाव खड्किन्छ।

विजय आफ्नो भूमिकाप्रति पूर्ण प्रतिबद्ध छन्, तर ‘रणबाली’ केवल वीरताको प्रदर्शनमा सीमित हुन पुग्यो। यो एक यस्तो पात्र थियो जसलाई अझ गहिराइमा केलाउन सकिन्थ्यो, तर त्यो अवसर गुमेको छ। रश्मिका मन्दानाले ‘जयाम्मा’ को भूमिकामा आवश्यक राहत र आत्मीयता प्रदान गरेकी छिन्। विजयसँगका उनका दृश्यहरूले निराशाजनक कथावस्तुमा केही जीवन्तता थपेका छन्। यद्यपि, उनको पात्रलाई अझ सशक्त बनाउन सकिन्थ्यो, ताकि कथामा उनको भूमिका अझ प्रभावकारी हुन सकोस्।

प्राविधिक पक्षमा, जिष्णु भट्टाचार्य र नीरव शाहले खिचेका दृश्यहरूले निर्देशक पा. रञ्जितको ‘थंगालान’को झल्को दिन्छन्। ऐतिहासिक पृष्ठभूमिमा आधारित चलचित्रमा अपेक्षा गरिने भव्यता र दृश्य-सौन्दर्यलाई राम्रोसँग प्रस्तुत गरिएको छ। उनीहरूले अनिकालको भयावहता र औपनिवेशिक युगको क्रूरतालाई कुशलतापूर्वक चित्रण गरेका छन्। तीन घण्टा लामो यो चलचित्रलाई सम्पादक कार्तिका श्रीनिवासले कम्तीमा २० मिनेट छोट्याउन सक्थिन्; किनकि कतिपय दृश्यहरू अनावश्यक रूपमा लम्ब्याइएका थिए र तिनले कथामा कुनै विशेष अर्थ थपेका थिएनन्। अजय-अतुलको संगीत र पृष्ठभूमि संगीत भने खासै सम्झनलायक छैन।

समग्रमा, ‘रणबाली’ एउटा महत्वाकांक्षी चलचित्र हो, तर यसको कार्यान्वयन पक्ष कमजोर रह्यो। नतिजास्वरूप, यो चलचित्र दर्शकका लागि निकै निराशाजनक अनुभव बन्न पुगेको छ।